Berdychowski Volkswagen - ID.4 Elektryczny SUV AQUANET - kranówka doda zdrówka
Tomasz Kaczmarek | sobota, 29 lt., 2020 | komentarze 4

🏞 Czy Mosina coś znaczy?

Co właściwie znaczy to słowo, którego używamy na co dzień do określenia nazwy naszego miasta? Jak każde słowo musi mieć jakieś znaczenie, gdyż zostało utworzone przez ludzi zamieszkujących tu przed nami. Skądś musi ono pochodzić i zanim dotarło do nas w znanej nam postaci, przebyło z pewnością długą drogę.

Czy Mosina coś znaczy?

Na tak postawione pytanie, odpowiemy automatycznie, że oczywiście. Nie chodzi tu rzecz jasna o to, co Mosina znaczy dla każdego z nas, bo z pewnością znaczeń tych jest wiele. Dla jednych będzie to miejsce, w którym mieszkają od urodzenia, dla innych w którym pracują lub uczą się, jeszcze inni mają tu swoją rodzinę lub zamieszkali tu sprowadzając się z różnych stron. Tak postawione pytanie jest poniekąd treścią zagadki, która dotyczy znaczenia słowa Mosina.

Nauka o nazwach

Tego rodzaju zagadnieniami, polegającymi na badaniu nazw własnych m.in. miejsc w topografii przestrzennej, zbiorników i cieków wodnych itp., zajmuje się nauka zwana onomastyką. Jest to dziedzina interdyscyplinarna, co oznacza, że oprócz onomastów, lingwistów i leksykografów jest ona w zainteresowaniu również archeologów, historyków, geografów i topografów. Sam termin onomastyka wywodzi się z języka greckiego, gdzie onóma, onomatos oznaczają ‘nazwę, imię’. Spójrzmy zatem na to, jak w świetle tej nauki jawi się imię naszego miasta.

Co ma mech do Mosiny?

Informację na ten temat możemy znaleźć u takich badaczy przedmiotu jak Kazimierz Rymut, Stanisław Rospond, czy Zofia i Karol Zierhofferowie. Zgodni są oni wszyscy w swojej opinii, wywodząc nazwę Mosiny od mchu . Według nich prasłowiańskie słowo m ъ ch ъ , znaczące tyle co mech , a po rosyjsku moch, utworzyło słowo Moszyna znaczące to samo co Meszyna, czyli miejsce pokryte mchem, a za taki uznali oni teren, przez który przepływa rzeka o pierwotnie brzmiącej nazwie Moszniam, Moszinam (niegdyś rz. Mosinka dzisiaj Kanał Mosiński). Najstarsze zapisy dotyczące naszych terenów odnoszą się właśnie do nazwy rzeki przepływającej przez Mosinę i tak w 1247 r. kronika Bogufała cytuje usque in Moszniam , a w innym rękopisie Moszinam.

Mościnka, a obecnie Kanał Mosiński

Mościnka, a obecnie Kanał Mosiński fot. Kamil Wojtko

Interpretacja ta upowszechniła się na tyle, że od lat 80-tych kiedy to powstała, nikt nie starał się przedstawić innej. Tak sformułowaną odpowiedź, zgodną z twierdzeniem wymienionych badaczy, możemy łatwo znaleźć np. na stronie internetowej Urzędu Miasta Mosina. Przyjęło się więc uważać, że Mosina jak i sami mosiniacy pochodzą od mchu. Kiepski to protoplasta dla miasta stawiającego się w polskim stołecznym panteonie wśród Warsa i Sawy, Kraka czy gnieźnieńskiego gniazda. Kiepska byłaby to również zagadka, gdyby takie było jej rozwiązanie.

Ech… ten mech…

Przedstawiony powyżej wywód, ukazujący ewolucję od mchu do Mosiny, wygląda trochę na sofistyczną formułę. Niby logiczna i prawdopodobna, ale gdzieś podskórnie wyczuwa się, że coś tu jest nie tak. Po wnikliwym zagłębieniu się w nią, można dostrzec kilka nieścisłości:

  1. Badacze skupili się tylko na nazwie najstarszej, co samo w sobie nie jest błędem, ale chcąc prześledzić proces ewolucji, uważa się za stosowne zbadać również etapy pośrednie, czyli jak zmieniała się nazwa przez wszystkie kolejne lata do dnia dzisiejszego. Można wtedy doszukiwać się, co ówcześni ludzie rozumieli pod tą nazwą. Tylko w pracy pt: ‘Nazwy Miast Wielkopolski’ jej autorzy Z. i K. Zeirhofferowie, dokonali takiego przeglądu, lecz do analizy przyjęli tylko rdzeń mosz występujący w nazwie najstarszej, a pomijając inne. Wszyscy oni zgodnie stwierdzili, że to właśnie on był odpowiedzialny za utworzenie nazwy Moszyna, choć w tym brzmieniu pojawia się ona dopiero w 1508 roku.

  2. W polskim języku, a to ten należy uznać za język, w którym ta nazwa się zrodziła, prasłowiańskie słowo ch ъ, na skutek zmian zachodzących w trakcie jego rozwoju przeszedł w mech (patrząc od końca zanik nieparzystego jeru twardego ъ i zamiana parzystego w -e-). Gdyby faktycznie więc u podstaw tych nazw leżał prs. * ch-, to zgodnie z wymienionymi powyżej prawidłami języka polskiego, w najstarszym zapisie historycznym musiałoby pojawić się usque in Meszniam/Meszinam.

  3. Przytoczenie rosyjskiego słowa moch (odpowiednik pol. m ech ) sugeruje pochodzenie Moszniam od mochu , gdy tymczasem byłoby to możliwe tylko pod wpływem ludności posługującej się językiem rosyjskim, a taka nigdy tu nie była dominującą

  4. Mało wiarygodne jest potwierdzanie tezy wyjątkami. To, że zdarzają się takie wyjątki w języku polskim, gdzie ъ przechodzi w – o -, nie uprawnia do tak łatwego ich przyjmowania. Taka zmiana może zajść w przypadku, gdy np. miejscowa ludność zatraci z biegiem lat znaczenie danej nazwy. Wtedy reguły językowe przestają obowiązywać.

  5. Przytaczanie przykładu, dotyczącego występowania w różnym okresach czasu nazwy tej samej, przykładowej miejscowości znajdującej się w innym miejscu Polski, raz jako Mosyny, Moszny w 1428 r., ale w Mesna w 1579 r., miałoby zastosowanie, gdyby wykazano wiarygodną przesłankę, która umożliwiłaby zastosowanie tego wyjątku. Tymczasem kolejny raz badacze potwierdzają swoją tezę wyjątkiem nie, bacząc na analizę nazw, o której jest mowa w punkcie nr 1.

  6. Mając na uwadze, że onomastyka cechuje się interdyscyplinarnością, można mieć również zastrzeżenia do zbyt powierzchownego i stereotypowego potraktowania zagadnień z dziedziny geografii, topografii, hydrografii, historii i archeologii. Należy przyznać, że opracowania te miały charakter ogólniejszy i trudno tu wymagać od ich autorów, tak wnikliwej analizy przy każdym z haseł w nich opisywanych.

Przytoczona powyżej argumentacja, wykazując wady w dotychczasowych dociekaniach, upoważnia nas do ponownego zbadania sprawy pochodzenia nazwy Mosina. Wygląda na to, że za najbardziej prawdopodobne pochodzenie tej nazwy uznano słowo mech , argumentację natomiast dopasowano do tak postawionej tezy. Tymczasem, żeby zrozumieć nazwę danego miejsca, trzeba je dobrze poznać nie tylko z jednej strony, w tym przypadku językoznawczej, ale należy je poznać od tak zwanej podszewki. Wtedy rozwiązanie zagadki pojawi się samo.

Mossi, moschi, mosszy… Mosina

Zbierzmy zatem w jednym miejscu wszystkie nazwy pojawiające się na przestrzeni dziejów, pod jakimi występowała dzisiejsza Mosina. W tym celu skorzystamy z wcześniej już wspominanej pracy Z. i K. Zeirhofferów pt: ‘Nazwy Miast Wielkopolski’ oraz dzieła wybitnego historyka i onomasty ks. Stanisława Kozierowskiego pt. ‘Badania nazw topograficznych dzisiejszej Archidyecezyi Poznańskiej’. Powyższe źródła uzupełnione zostały o nazwy zawarte w artykule Agnieszki Krygier, opublikowanym na łamach czasopisma ‘Morena’ , poświęconemu badaniom terenu Wielkopolskiego Parku Narodowego. Zestawienie wszystkich tych nazw w tabeli, w porządku chronologicznym dało podstawę do poczynienia następujących obserwacji.

L.P. Nazwa Data Źródło wzmianki Zapis w tekscie Źródło oryginalne
1 Moszinam 1247 Xs. Stanisław Kozierowski Bad. Archid. usque in Wartham, Moszinam rękopis II Kronika Bogufałą
2 Moszniam 1247 Xs. Stanisław Kozierowski Bad. Archid. usque ad Moszniam kronika Bogufała
3 Mosinam 1292 Xs. Stanisław Kozierowski Bad. archid. Crosna super fluvium Mosinam
4 Mossina 1298 Xs. Stanisław Kozierowski Bad. Archid. ecclesia in Mossina
5 Mossina 1302 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
6 Mossina 1358 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
7 Mosszyna 1387 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
8 Mossino 1394 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
9 de Mossini 1404 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
10 Moszina 1429 Xs. Stanisław Kozierowski Bad. Archid. miasto królewskie Moszina
11 Mosyna 1429 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
12 Moschina 1432 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
13 Mossyna 1434 Xs. Stanisław Kozierowski bad. Archid.
14 Mosszyna 1444 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
15 Mossyna 1467 Agnieszka Krygier Morena 92-1
16 Moschin 1473 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
17 Moszyna 1508 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
18 Moschyna 1510 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
19 Mossina 1510 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
20 Mosczina 1518 Agnieszka Krygier Morena 92-1
21 Mosszyna 1527 Xs. Stanisław Kozierowski bad. Archid.
22 Mossina 1580 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
23 Mosina 1628-1632 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
24 ku Mosinej 1628-1632 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
25 Moszina 1628-1632 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
26 Mosziny 1628-1632 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
27 Mosyna 1628-1632 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
28 Moßin 1700 Agnieszka Krygier Morena 92-1
29 Mosina 1798 Agnieszka Krygier Morena 92-1
30 Moszyna 1798 Agnieszka Krygier Morena 92-1
31 Mosina 1800 Agnieszka Krygier Morena 92-1
32 Mosina 1838 Agnieszka Krygier Morena 92-1
33 Mosina 1846 Agnieszka Krygier Morena 92-1
34 Mosina 1885 Z i K. Zeirhofferowie Nazwy m. wlkp.
35 Mosina 1909 Agnieszka Krygier Morena 92-1
Morfemy
7 Moszi-, Moszy-
3 Moschi-, Moschy-
4 Mosczi-, Mosszy-
10 Mossi-, Mossy-
11 Mosi-, Mosy-
Morfem mosz-

Daje się wyróżnić pięć podstawowych grup morfemów (najmniejsza grupa fonemów, która niesie ze sobą określone znaczenie). Po oznaczeniu ich kolorami wynik grupowania przedstawiono w mniejszej tabelce. Widać wtedy, że dominujący morfem brzmi mossi-, moschi-, mosszy-. Pojawia się on silnie w zapisach od końca XIII w do końca XVI w. Czym wytłumaczyć, że w latach 1247 i 1292 morfemem tworzącym nazwę było moszi-, mosi-, później mossi-, moschi-, mosszy-, aby ponownie z początkiem wieku XVII pojawił się znowu moszi-, mosi- ?

Zmieniający się zapis, gdzie -sz- przechodzi w -s- i na odwrót , nie jest niczym dziwnym. We wspominanym już artykule Agnieszka Krygier ( Morena nr. 1 z 1992 r. ), omawia nazwę pobliskiego Puszczykowa – Pościukowa. Według niej; obie te nazwy są możliwe, gdyż w początkach rozwoju polskiej ortografii w ten sam sposób zapisywano głoski tzw. szeregu szumiącego ([ š ] <sz>, [ ž ] <ż>, [ č ] <cz>, [ Ǯ ] <dż>) i szeregu ciszącego ([ś], [ź], [ć], [ Ǯ ], [dź]).

Druga sprawa to zmiany jakie zachodzą w języku pod wpływem tzw. ekonomii wysiłku. W książce Tadeusza Milewskiego poświęconej zagadnieniom językoznawczym możemy na ten temat przeczytać: W wielu wypadkach dane rozwiązanie jakiegoś problemu komunikacji zwycięża, bo wymaga mniejszego wysiłku niż rozwiązanie konkurencyjne, a w razie możliwości wyboru człowiek wybiera normalnie rozwiązanie ekonomiczniejsze.

Dodać do tego należy problemy, jakie towarzyszą przy zapisywaniu nazw słowiańskich w języku łacińskim. W tym właśnie języku pojawiają się pierwsze zapisy tych nazw, a że językiem tym nie zawsze posługiwali się Polacy mogło dochodzić do różnych zniekształceń. Przypomnieć tu można scenę z filmu Jak rozpętałem drugą wojnę światową, gdzie niemiecki żołnierz próbuje zapisać fikcyjne imię i nazwisko Grzegorza Brzęczyszczykiewicza.

Biorąc pod uwagę powyższe aspekty, niezrozumiały przebieg transformacji można wyjaśnić tym, że pierwsi dziejopisarze, mając problem z zapisem słowiańsko brzmiących nazw własnych, nie zawsze trafnie oddawali przy tym ich sens gubiąc gdzieś znaczenie. Został on uchwycony ponownie, w kolejnych latach, wraz z upowszechnianiem się pisma. Dalszy ciąg procesu przebiegał już zgodnie ze wspomnianą zasadą ekonomii wysiłku pod wpływem której, nazwa z biegiem czasu została uproszczona.

Co rzecze rzeka?

Należy przyznać słuszność badaczom jednomyślnie wskazujących pochodzenie nazwy miasta Mosina od rzeki przez nią przepływającej. Wniosek z tego taki, że zanim nazwa przeszła z rzeki na miasto, a z pewnością rzeka jest starsza od miasta, jej nazwa musiała funkcjonować wśród ludności mieszkającej w jej pobliżu. Należy zatem postawić w tym miejscu pytanie, kim była ludność zamieszkująca te tereny i jakim językiem się posługiwała? Zagadnieniem tym zajęli się językoznawcy Tadeusz Lehr-Spławiński oraz Henryk Ułaszyn, którzy przebadali ponad sto nazw wodnych z dorzecza Odry, Wisły i Dniepru oraz obszarów przyległych, celem ustalenia ich pochodzenia. Przedstawiają się one jak niżej.

Czy Mosina coś znaczy

Nie wiadomo, czy rzeka Mosinka została ujęta w tych badaniach. Istotniejsze jest to, że leży na obszarze nim objętym. Wniosek, jaki z tego się nasuwa, jest taki, że nazwy rzek mają pochodzenie przedhistoryczne, zatem były one w użyciu na długo przed tym, zanim pojawiły się pierwszy raz w zapisach na kartach historii i były one wytworem ludności posługującej się wymienionymi prajęzykami.

Z tego wniosku wypływają dwa kolejne. Jeden to taki, że do czasów historycznych nazwa mogła wkroczyć już w formie przetworzonej, podlegając prawom wspomnianej ewolucji języka. Drugi natomiast, uświadamia nam, że skoro nazwa ta utarła się przez kolejne wieki musiała być używana przez ludność z nią związaną, na tyle znaczącą, aby przenieść ją do powszechnego użycia. Czyli nie koniecznie teren, przez który przepływa, był w pradziejach tak mocno zamszony jak sugerują to językoznawcy.

Jak nie mech to co?

Uznając wyraźnie dominujący morfem mossi- za ten, który utworzył nazwę Mosina, i mając na uwadze wspomniane problemy związane z zapisem nazw oraz proces ewolucji języka, można zaproponować, że morfem ten może znaczyć tyle samo co mosci- .

W tym miejscu najbardziej wymowny będzie fragment poematu Flis , opublikowanego w Krakowie w 1595 r., w którym jego autor Sebastian Fabian Klonowic, opisuje piękno pracy flisaków.

Musiałbyś się też przeprawy przepościć,

Byś coraz rzeki miał szalone mościć,

Prom most osobny; ty stój, a on pójdzie,

Aż brzegu dójdzie.

Poniżej w objaśnieniu znaczenia tego fragmentu możemy przeczytać; Nie doczekałbyś się, lub bardzo długo być czekał na przeprawę, gdybyś na każdej rzece, którą w drodze spotkasz miał most stawiać.

Z tekstu tego dowiadujemy się, że w XVI wieku czynność polegającą na budowie mostu nazywano moszczeniem. Warto też zwrócić uwagę na zastosowanie słowa przepościć w znaczeniu puszczanie/przepuszczania w tym przypadku przeprawiania się przez rzekę.

Wróćmy jednak do owego moszczenia. Potwierdzenie słuszność poglądu na to, że mossi- znaczyło to samo co mosci-, a mosszy- to samo co moszczy- możemy odnaleźć w sporządzonym zestawieniu nazw, gdzie, jak podaje Agnieszka Krygier, w 1518 roku w źródłach pisanych widnieje nazwa Mosczina, która w wymowie brzmi niemal identycznie jak Moszczina . Aby upewnić się jeszcze co do znaczenia tego słowa, sprawdźmy, co pod tym hasłem można znaleźć w słownikach etymologicznych, wyjaśniających pochodzenie słów. W słowniku opracowanym przez Wiesława Borysia czytamy: mościć moszczę od XVI w. ‘wykładać, wyścielać czymś’, mościć drogę, most ‘budować drogę, most’, w XVI w. rzeki mościć ‘zaopatrywać w mosty’ …

Zaś Witold Mańczak w swoim słowniku pisze następująco: mościć cz. mostit ‘stawiać most’, r. mostit’ brukować, sch. Mostiti ‘stawiać most’ Psł. *mostiti, derywat od psł. *most ъ… (gdzie ъ czyt. jak krótkie -u-).

Widzimy zatem, że most pochodzi od mościć/moszczyć i brzmi on podobnie w wielu innych słowiańskich językach. Wyjaśnia to też dlaczego te dwa rdzenie były używane na przemian, czyli raz mos- a innym razem mosz- . Po co zatem na siłę szukać sposobu przekształcenia tego rdzenia w mech, skoro jest on już z samej definicji czymś rdzennym i pierwotnym?

Odrębnego wyjaśnienie wymagałoby znaczenia słowa przepościć , na które zwróciliśmy wcześniej uwagę. Wspomnimy tu o nim jedynie, gdyż potwierdza ono związek lokalnych nazw własnych z pobliską przeprawą przez rzekę. Podobnie jak w przypadku Mosiny, tak i Puszczykowo mylnie i stereotypowo jest wywodzone i utożsamiane z terenem gęsto porośniętym, bynajmniej nie mchem, lecz drzewami tzw. puszczą, lub z puszczykiem, ptakiem ją zamieszkującym. Tymczasem osada, leżąca nad brzegiem Warty, mogła zajmować się przepuszczaniem podróżnych na jej drugi brzeg łodziami lub tratwami. Pierwsze moszczone mosty nie były takie, jakie sobie dzisiaj wyobrażamy. Zanim pojawiły się konstrukcje słupowe, w celu przeprawienia się przez rzekę moszczono jej dno na różne sposoby, czy to za pomocą drewna czy też kamienia i ziemi. Stąd np. w języku niemieckim słowo most znaczy brücke , od brukowania, które przyjęliśmy z języków germańskich do nazywania czynności wykładania dróg kamieniami. Zatem ludność, zajmująca się obsługą przeprawy, zwana była pewnie dawniej pościukami czyli tymi co przepuszczali przez przeprawę, a ich osada Pościukowem/Puszczykowem .

Do brzegu

Tym sposobem dobiliśmy do brzegu, odkrywając niechcący co prawdopodobnie znaczyła dawniej nazwa dzisiejszego Puszczykowa. Obydwie te miejscowości położone są niedaleko przeprawy przez rzekę Wartę. Puszczykowo leży niemal w jej starym korycie.

Mosina natomiast, zaczerpnęła nazwę swoją od rzeki, która prowadziła do wymoszczonej przeprawy przez Wartę. Stąd rzeka, do niej prowadząca, nazywana była pewnie Mościnką .

Dzisiaj, stając na moście nad Wartą, z jednej jego strony widzimy ujście rzeki do niedawna nazywanej Mosinką, dzisiaj Kanałem Mosińskim, a z drugiej Puszczykowo.

Należy tu wspomnieć o jeszcze jednej rzeczy, co do której zgodni byli językoznawcy zajmujący się rozwiązaniem tej zagadki. Z. i K. Zierhofferowie tak napisali o Mosinie:

Rozwój swój zawdzięczała Mosina położeniu u przeprawy przez Wartę na ważnym już w XIII wieku szlaku handlowym z Poznania do Wrocławia.

To samo stwierdza Stanisław Rospond. Dziwi to, że żaden z tych badaczy nie uchwycił tego faktu i nie powiązał go z nazwami pobliskich miast. Dlaczego tak było? Nie wiadomo. Cieszmy się z tego, że udało nam się rozwiązać naszą zagadkę i poznać prawdziwe imię Mosiny oraz prawdopodobnie i Puszczykowa.

Na zakończenie należy wyraźnie powiedzieć, że Mosina nie od mchu lecz od moszczenia, a Puszczykowo nie od puszczy, a od przepuszczania się wywodzi. Taki rodowód godny jest mościca, który nie siedział bynajmniej w zamszonej puszczy, a umościł się raczej w tym dogodnym miejscu, położonym na skrzyżowaniu wodnych i lądowych szlaków handlowych.

Artykuł ten jest pierwszy z serii, mających na celu okrycie pradziejów Mosiny i jej okolic, które do tej pory nie były szerzej opisywane. Będziemy przy ich pomocy budować most, który prowadzić będzie ze świata współczesnego, do tego zaginionego w mrokach pradziejów. Choć odkrywanie to jest tak samo trudne i skomplikowane jak budowa mostu, to mamy nadzieję, że się ono powiedzie gdyż; omnia mutantur nihil interit (łac. wszystko się zmienia, nic nie znika).

Autor: Tomasz Kaczmarek

VN:F [1.9.22_1171]
Ocena artykułu: 9.9/10 (Głosujących: 10)

Tomasz Kaczmarek

Dziennikarz, radiowiec, organizator spływów kajakowych.

Wasze komentarze (4)

  • Nefry
    sobota, 29 lt., 2020, 9:50:09 |

    Ja słyszałam o pochodzeniu nazwy od efektu uderzenia w twarz, ,, mo sine”. Ale kto kogo nie wiem

    VA:F [1.9.22_1171]
    Popularność: +5 (Głosujących: 5)
  • Adam
    sobota, 29 lt., 2020, 11:49:40 |

    Czy ktoś posiada wiedzę, jak dokładnie przebiegała Warta?

    VA:F [1.9.22_1171]
    Popularność: +1 (Głosujących: 1)
  • Jajcarz
    sobota, 29 lt., 2020, 18:42:20 |

    Chyba bardziej od wyrażenia “moszna” czyli sakiewki na męskie gonady.

    VA:F [1.9.22_1171]
    Popularność: +1 (Głosujących: 3)
  • Krzysztof
    wtorek, 3 marzec, 2020, 8:26:47 |

    Super artykuł. Czekam na następne.

    VA:F [1.9.22_1171]
    Popularność: +2 (Głosujących: 2)

Skomentuj