Wieści prasowe z XIX-wiecznej Mosiny Cz. 6: Hakatyzm i problemy z solidaryzmem

W poprzednim odcinku „Wieści prasowych…” wspomnieliśmy między innymi o coraz dotkliwszych szerzeniu się niemczyzny, z którą stykali się polscy turyści udający się w okolice Mosiny. W tym odcinku zajmiemy się między innymi zjawiskiem, które na łamach ówczesnej polskiej prasy określano mianem „hakatyzmu”. Pojęcie to wywodzi się z powołanej do życia niemieckiej organizacji – Związku Popierania Niemczyzny na Kresach Wschodnich. Powstała 3 listopada 1894 roku w Poznaniu, a w potocznym obiegu określana była mianem „Hakaty”. Było to nawiązanie do pierwszych liter nazwisk trzech głównych założycieli stowarzyszenia: Hansemanna, Kennemanna i Tiedemanna.

Jak zauważył Andrzej Chwalba, Hakata „żyła antypolską fobią, karmiła tym innych, próbowała inspirować władze niemieckie, rząd, samorządy do jeszcze bardziej zdecydowanych kroków skierowanych przeciwko polskiej wspólnocie”¹. Do 1914 roku zrzeszała prawie 55 tysięcy członków, głównie urzędników i mieszczan.

Nie będziemy powtarzać opowieści o „hakatyzmie w sanatorium” w Ludwikowie, którą przytoczyliśmy przy okazji omawiania ruchu turystyczno-rozrywkowego w Mosinie i okolicach. Na łamach ówczesnej prasy często pisano o antypolskich działaniach członków Związku wymierzonych w ludność Wielkopolski. W relacji z sierpnia 1899 roku, zatytułowanej „podła taktyka hakatystów”, autor omówił zamieszczoną na łamach „Posener Tabeblatt” korespondencję o „cofaniu się niemczyzny w powiecie śremskim”. Korespondent spod Mosiny relacjonował, iż „w ostatnim czasie wiele gospodarstw przeszło z rąk niemieckich w polskie i to gospodarstwa złożone z niemieckich kolonistów z Badenii, Wirtembergii, Saksonii; nawet od pra-pra-starej (…) niemieckiej osady Krosna wciskają się Polacy i płacą wysokie ceny za ziemię, byle Niemców z niej wysadzić”². Hakatyści apelowali, by niemiecka Komisja Kolonizacyjna podjęła bardziej stanowcze działania, by nie dopuścić do wykupywania niemieckiej ziemi przez Polaków. Notatka kończy się dosadnym komentarzem, podsumowującym taktykę zamieszkujących okolice Mosiny Niemców: „sami sobie w biedzie rady dać nie mogą i oglądają się na kasy rządowe lub innych pionierów kultury niemieckiej. Gdzie chodzi o kieszeń, tam ich choć mało, ale za to wrzask robią niesłychany”³. Wspomniana Komisja Kolonizacyjna została powołana do życia w roku 1886, a do jej głównych zadań należało przeciwdziałanie repolonizacji miast, osłabianie finansowe polskiego ziemiaństwa oraz ułatwienie ekspansji niemieckiej kultury w polskich miasteczkach i wsiach. W tym celu otrzymywała ona od pruskiego rządu pokaźne środki pieniężne na wykup polskiej ziemi w celu tworzenia niemieckich osad, zwłaszcza na obszarach zdominowanych przez ludność polską⁴.

Nie zawsze „walka o ziemię” była w Mosinie i okolicach wygrywana przez Polaków. Do najlepszych przykładów można zaliczyć negatywnie oceniony przez ówczesną opinię publiczną nabycie sporego kawału „pięknego gruntu” przez doktora Arlta – właściciela domu zwanego do dzisiaj „Kokotkiem”. Niemiec na zakupionym od pana Jaskólskiego w 1905 roku gruncie miał założyć ogród, co zostało krótko i dosadnie skwitowane: „Oj, źle”⁵. Pojawił się także dłuższy komentarz do całej sprawy: „pomiędzy tutejszymi polskimi obywatelami panuje stąd wielki żal, że p. Jaskólski tak sobie postąpił, tym więcej, że ten pan nam tu przoduje w naszych sprawach polskich. Jest prezesem Tow[arzystwa] Przemysłowego, należy do komitetu wyborczego, za co go też wielce szanujemy, iż tak się zajmuje naszymi sprawami. Lecz stąd żal tym większy w sercach naszych powstaje, że taki właśnie obywatel w dzisiejszych czasach pozbywa się polskiej ziemi, znajdującej się w dobrym miejscu” ⁶. Sprawy kupowania polskiej ziemi przez Niemców traktowane były przez opinię publiczną bardzo poważnie, czego świadectwem był kolejny przykład związany z Mosiną – tym razem za sprawą Teodora Stefanowicza, członka rady nadzorczej miejscowego Banku Ludowego⁷. W 1905 roku miał on „zaprzepaścić 40 mórg gruntu i łąkę”, którą nabył Niemiec nazwiskiem Heinrich. Następnie w roku 1908 sprzedał kolejne 25 mórg ziemi „najlepszej jakości” i to za niską cenę 600 marek za morgę, na której miała zostać ustanowiona kolonia niemiecka. Za te „występki” został on nazwany „sprzedawczykiem z Mosiny”⁸. Sprzedaży miał dokonać za namową żony, która przekonywała go, że „Polacy nie mają pieniędzy”. Komentatorowi prasowemu wydało się to bardzo podejrzane, skoro Stefanowicz zasiadał w radzie nadzorczej mosińskiego Banku Ludowego, do zadań którego należało między innymi finansowe wspieranie polskich inicjatyw gospodarczych. Na końcu korespondent dodał: „Z bólem serca muszę jeszcze dodać, że wuj p. St[efanowicza] był biskupem poznańskim, gdyby on z grobu powstał, kazał by się pewno ukamienować, niż widzieć ziemię zaprzepaszczoną”⁹. Wujem tym był naturalnie żyjący w latach 1801-1871, pochodzący z Mosiny biskup Franciszek Stefanowicz.

Nie wiemy, kto jeszcze zasłużył na miano kolejnego mosińskiego „sprzedawczyka” – wymieniono go w innej relacji prasowej z 1908 roku w następującym kontekście: „zaprzepaścił kilkanaście mórg najlepszej ziemi, na której osadzą kolonistów robotników, aby naszych z tutejszych cegielni wyprzeć i którzy będą zmuszeni szukać pracy w Westfalii i Nadrenii. Czy ów pan myśli, że koloniści, którzy do nas przypędzą, będą uczęszczać do jego restauracji? Bardzo wątpię”¹⁰. Możliwe, że również chodziło o Teodora Stefanowicza, który dysponował w Mosinie własnym lokalem. W lipcu 1906 roku udało się z kolei wygrać Polakom jedno ze starć z hakatyzmem – żydowski właściciel apteki w Mosinie sprzedał swój interes Polakowi Ewertowi z Poznania mimo, iż miał obiecać sprzedaż interesu w ręce niemieckie. Zostało to skwitowane w następujący sposób: „Hakatyści ryją i minują na wszystkie strony, aby Polakom tylko egzystencję podkopywać, a potem się gniewają w „Tegeblacie” [tj. w gazecie „Posener Tageblatt” – przyp. moje], gdy im się sztuczka nie uda. Przecież Polacy także chcą żyć, a nie na pomoc rządową jak Niemcy liczyć nie mogą, gdyż najmniejszy zarobek bywa im odbierany”¹¹. Z hakatystami walczono także poprzez humor i groteskowe przedstawianie ich działalności. Jako przykład można podać krótką notatkę prasową z 1901 roku, która dotyczyła sprawy zgoła banalnej. Otóż mosiński ksiądz Ludwik Robowski miał przesłać metrykę kościelną do jednego z polskich robotników pracujących na obczyźnie. Wpadła ona w ręce „jakiegoś hakatysty”, który miał uznać, że została zapisana w języku polskim mimo, iż zgodnie z ówczesnymi zasadami prowadzenia ksiąg parafialnych, sporządzono ją po łacinie. Fakt banalnej pomyłki skwitowano dosadnie: „znana bowiem rzecz, że mądrością hakatyści się nie odznaczają”¹².

Na celowniku poznańskiego dziennika „Postęp”, który z gorliwością opisywał wszelkie objawy germanizacji i hakatyzmu, znalazł się mosiński proboszcz, ksiądz Erazm Kałkowski. Z okazji Świąt Bożego Narodzenia 1902 roku miał on z kazalnicy ogłosić, że jedno z nabożeństw o godzinie 10:00 miało się odbyć ze śpiewem i kazaniem w języku niemieckim. „Po tym przemówieniu ks. proboszcza zrobiło się w kościele wielkie poruszenie, gdyż jak Mosina stara, nie było niemieckiego śpiewu ani niemieckiego kazania, zwłaszcza przy tak wielkiej uroczystości”. Następnie autor krótkiego podania skwitował: „tak to coraz więcej wkracza germanizacja do naszych świątyń”¹³. W następnym wydaniu czasopisma zdementowano jednak przedwcześnie podaną informację: nabożeństwo w Boże Narodzenia miało się odbyć bez niemieckiego śpiewu. Został on faktycznie zapowiedziany przez księdza proboszcza, ale według prasy, miał zostać „źle poinformowany”. Dodatkowo podano, iż „kazania niemieckie odbywają się już od 10 lat cztery razy w roku”¹⁴. Nie podano powodów głoszenia kazań w języku zaborcy – prawdopodobnie wynikało to z faktu, że parafia w 1885 roku liczyła 40 Niemców wyznania katolickiego¹⁵ i stan ten mógł wyglądać podobnie w roku 1902.

Niecałe trzy lata później doszło do kolejnego „skandalu” z udziałem mosińskiego proboszcza, który został skwitowany na łamach „Postępu”, iż „źle się dzieje w Mosinie”¹⁶. Sprawa dotyczyła pogrzebu nauczyciela miejscowej szkoły katolickiej, Alojzego Kirschsteina¹⁷, który odbył się 20 maja 1905 roku. Sam fakt pochowania w Mosinie osoby pochodzenia niemieckiego nie był powodem oburzenia poznańskiej prasy – nauczyciel miał być sprawiedliwy i dobry dla polskich dzieci, o czym świadczyła liczna obecność Polaków na pogrzebie belfra. Wątpliwości i głosy sprzeciwu wzbudziło doniesienie, iż w kondukcie pogrzebowym maszerowało niemieckie towarzystwo Landwehr-Verein z chorągwią i orkiestrą, która miała rzekomo przygrywać więcej utworów marszowych, „niemiecko-protestanckich”, niźli pieśni kościelnych. „A tym bardziej dziwnym nam było, gdy muzyka weszła na cmentarz i przez pewien czas jeszcze grała i chorągiew >>Landwehrverein<< na święconym miejscu stała”¹⁸ – relacjonowano na łamach prasy. Po samej ceremonii niemieckie piosenki mieli śpiewać Niemcy i Żydzi pod batutą kantora z ewangelickiego zboru w Krośnie. Autor publikacji prasowej nie krył oburzenia: „tego żeśmy się nie spodziewali od księdza Polaka, ażeby na takie manifestacje innowiercze zezwolił, które nawet sam Kościół zabrania”¹⁹. Kilka dni później odpowiedzi na stawiane na łamach „Postępu” zarzuty udzielił sam ksiądz proboszcz Erazm Kałkowski. Zauważył on, iż „cmentarz nie jest przeznaczonym dla narodowości jakiejkolwiek wyłącznie, lecz dla wyznania religijnego”, a śpiewane pieśni były „pod względem religijnym” zupełnie neutralne, zawierające „myśli na tle rozważania o śmierci”²⁰. Bronił się także przed zarzutem, jakoby pogrzeb ten miał być „manifestacją innowierczą” – śpiewali również katolicy, a wykonywane utwory miały mieć ściśle religijny charakter. Ksiądz Kałkowski w swojej odpowiedzi zaznaczył, że nie zezwolił na wejście z chorągwią na teren cmentarza i na terenie nekropolii nie widział ludzi maszerujących ze sztandarem. Dodał jednak, że „choćbym był zauważył, to nie byłbym jednak z tego powodu przy tak ważnym i smutnym obrzędzie wszczynał rozpraw niemiłych i nie na miejscu”²¹. Trudno rozstrzygnąć, czy mosiński pleban został oskarżony z powodu nadgorliwości tropicieli wszelkich objawów germanizmu, czy może faktycznie jego postawa była dla Polaków nie do końca czytelna.

25 marca 1906 w Mosinie miał odbyć się niemiecki festyn, w którym ku oburzeniu poznańskiego „Postępu”, brać mieli udział także Polacy. Tylko 10 domów miało nieoświetlone okna, a w pozostałych miały palić się świece, w tym niektóre były ozdobione niemieckimi dekoracjami. Autor relacji ubolewał nad brakiem solidaryzmu w dobie narodowego i gospodarczego ucisku ze strony zaborcy: „czy to nie smutne, byśmy Polacy okazywali przy takich niemieckich festynach przychylność tym, co nas na każdym kroku bojkotują? Którzy tylko pragną byśmy zmarnieli?”²². W relacji z Mosiny skarżono się także na to, że miejscowa ludność nie realizowała rozpowszechnionego wtedy postulatu „swój do swego po swoje”, czyli popierania przez Polaków rodzimego handlu i rzemiosła. Zamiast tego mosinianie mieli chętnie kupować towary „u Niemca i Żyda”, do czego przyczyniała się zwłaszcza lokalna inteligencja, ochoczą chadzająca do żydowskiej gospody. Autor podania apelował: „wzywam was wszystkich Polaków w Mosinie, poprawcie się nareszcie i wykorzeńcie w sobie te wasze błędy, nie chodźcie na niemieckie festyny, na żydowskie przedstawienia i tańce, popierajcie swoich, a będzie nam lepiej Polakom”²³. Także w maju 1906 roku pojawił się jeszcze jeden krótki, choć wymowny komunikat prasowy, opisujący zaprzestanie nauczania religii w języku polskim w czterech wyższych klasach szkoły katolickiej w Mosinie. Autor podanie kwitował na łamach „Wielkopolanina”: „a panowie obywatele nie protestują przeciwko tym ukazom – czy im kultura pruska tak zasmakowała?”²⁴. Dwa lata później nadal dostrzegano, że hasło „swój do swego po swoje” było w Mosinie słabo praktykowane – tym razem zwrócono uwagę na gospodynie, które robiły zakupy „nie tam, gdzie trzeba”. Autor podania napominał mieszkanki Mosiny i okolic: „a więc pamiętajcie panie gospodynie, że każdy fenig zaniesiony niepotrzebnie do obcych, już nigdy nie powróci do nas, a gdy nas wywłaszczą, to ziemie i pieniądze będą mieć nasi wrogowie, a na nas będą pokazywać palcami i nas wyzywać”²⁵.

W poprzednim odcinku „Wieści prasowych…” zwróciliśmy uwagę na powołany w 1911 roku pod auspicjami niemieckiego Ministerstwa Wojny Związek Młodych Niemiec (niem. Jungdeutschland-Bund). Celem Związku miało być krzewienie kultury fizycznej, ducha walki oraz miłości do Niemiec. Już rok po jego założeniu na łamach prasy przestrzegano przed rosnącą popularnością Związku w Mosinie i okolicach, także wśród ludności polskiej: „codziennie prawie widać, jak młódź szkolna uzbrojona w długie kije, z opaskami na ramionach ciągnie za miasto śpiewając niemieckie piosenki; rodzice polscy jakoś obojętnie się temu przyglądają”²⁶. Z niepokojem dostrzegano, że miejscowa ludność bagatelizować miała rosnącą popularność zabaw organizowanych przez Związek, co miało powodować „niemczenie się młodzieży”. Chłopcy chadzać mieli po szkole na tak zwane „godziny zabaw” lub „manewry” – także nauczyciele szkoły katolickiej mieli je popierać, dopuszczając do nich również w godzinach przeznaczonych na uczestnictwo w niedzielnej Mszy świętej²⁷. Apelowano do polskich rodziców o zdecydowane przeciwdziałanie temu kierowanemu przez niemieckie państwo procesowi: „czas najwyższy zabrać się do pracy na niwie narodowej; gdyż jeżeli z tą obojętnością dalej przyglądać się będziemy wszystkiemu bezczynnie, to naprawdę sami sobie grób wykopiemy”²⁸.

Przedstawione przykłady mogą świadczyć o pewnej bierności mosinian w obliczu naporu hakatyzmu, niemieckiej kolonizacji oraz gospodarczego ucisku. Zdajemy sobie sprawę, że może nie być to pełny obraz historycznej rzeczywistości, ponieważ przedstawiono go głównie na bazie relacji prasowych z epoki. Publicystyka ta pochodziła z samego pola najcięższej bitwy „najdłuższej wojny nowoczesnej Europy”, by odwołać się do tytułu serialu Jerzego Sztwiertni na temat oporu Polaków wobec germanizacji Wielkopolski. Jak powiedział amerykański polityk Hiram Johnson: „pierwszą ofiarą wojny jest prawda”. Kto wie, czy w ferworze walki z germanizmem, prowadzonej żywo na łamach poznańskiej prasy, zapomniano o prawdzie w kontekście opisywaniu postawy mieszkańców Mosiny w omawianej epoce.

Wojciech Czeski